Bazı çocuklar oyuna girdikleri anda oyunun yönünü belirlemeye başlar.
“Sen anne ol.”
“Sen bebek ol.”
“Buraya otur.”
“Bunu böyle yapacaksın.”
“Hayır, o araba oradan gitmeyecek.”
“Ben öğretmenim, siz öğrencisiniz.”
“Ben doktorum, sen hasta olacaksın.”
“Bu oyunda herkes benim dediğimi yapacak.”
Oyunun hikâyesini kurar, rolleri dağıtır, kuralları belirler, malzemelerin nasıl kullanılacağını söyler. Arkadaşları farklı bir fikir önerdiğinde kabul etmekte zorlanır. Oyun onun aklındaki gibi ilerlemezse bozulabilir, kızabilir ya da oyunu bırakabilir.
Yetişkinler bu durumda çocuğu çoğu zaman şöyle tanımlar:
“Çok baskın.”
“Hep yönetmek istiyor.”
“Arkadaşlarına fırsat vermiyor.”
“Her şey onun dediği gibi olsun istiyor.”
“Kontrolcü davranıyor.”
“Lider ruhlu ama biraz fazla yönetiyor.”
Bu gözlemlerin bir kısmı doğru olabilir. Gerçekten de bazı çocuklar oyunda diğer çocuklara fazla alan bırakmayabilir. Ancak çocuk oyunda hep yönetmek istiyor dediğimizde, bunu yalnızca baskınlık ya da problemli davranış olarak görmek eksik kalır.
Çocuk oyunda yöneterek birçok şeyi deniyor olabilir.
Kendi fikrini görünür kılmak, oyunun dağılmasını engellemek, belirsizliği azaltmak, arkadaşlarıyla ilişki kurmak, liderlik denemek, kaygısını kontrol altında tutmak ya da iç dünyasında kurduğu hikâyeyi dışarıya taşımak istiyor olabilir.
Oyunda yönetmek bazen yaratıcı oyun kuruculuğudur.
Bazen sosyal esneklik eksikliğidir.
Bazen kontrol ihtiyacıdır.
Bazen de çocuğun arkadaş ilişkilerinde nasıl yer alacağını bulma çabasıdır.
Bu yüzden önemli soru şudur:
Çocuk oyunu yönetirken başkalarına da yer açabiliyor mu?
Oyunda Yönetmek Her Zaman Sorun mudur?
Hayır.
Bazı çocuklar doğal olarak oyun kurucudur. Hikâye üretir, rolleri düşünür, malzemeleri düzenler, oyunun yönünü hayal eder. Arkadaşları bazen onun fikirlerinden keyif alır. Oyun onun sayesinde başlar ve sürer.
Bu tür çocuklar grup içinde enerji yaratabilir.
Bir sandalye trene dönüşür. Minderler ev olur. Kutular market olur. Oyuncak hayvanlar hastaneye gider. Çocuk oyunun dünyasını kurar ve arkadaşlarına roller sunar.
Bu, yaratıcı bir kapasitedir.
Sorun, çocuğun yönetmesi değil; oyunda yalnızca onun iradesinin geçerli olmasıdır.
Sağlıklı oyun kuruculuğunda çocuk:
- Oyun fikri üretir,
- Arkadaşlarını oyuna davet eder,
- Rolleri önerebilir,
- Başkalarının fikrini duyabilir,
- Oyunun değişmesine belli ölçüde izin verir,
- Arkadaşları başka bir şey söylediğinde tamamen dağılmaz,
- Yönetirken ilişkiyi sürdürür.
Zorlayıcı yönetmede ise çocuk:
- Her şeye kendisi karar vermek ister,
- Başkalarının fikrine izin vermez,
- Rolleri dayatır,
- İtiraz edilince öfkelenir,
- Oyun kendi istediği gibi olmazsa bozar,
- Arkadaşlarını oyundan çıkarabilir,
- Sürekli kontrol etmeye çalışır.
Bu ayrım çok önemlidir.
Çocuk Neden Oyunun Akışını Kendi Belirlemek İster?
Oyunun akışını belirlemek çocuğa güç hissi verir.
Günlük yaşamda çocuk birçok konuda yetişkin kararlarına uyar. Ne zaman kalkacağı, okula gidip gitmeyeceği, ne zaman yemek yiyeceği, ne zaman uyuyacağı, hangi kurallara uyması gerektiği çoğu zaman yetişkinler tarafından belirlenir.
Oyun ise çocuğun daha fazla söz sahibi olduğu bir alandır.
Oyunda çocuk:
- Kural koyabilir,
- Rol seçebilir,
- Hikâye kurabilir,
- İstediği şeyi dönüştürebilir,
- Güçlü olabilir,
- Karar verebilir,
- Dünyayı kendi istediği gibi yeniden düzenleyebilir.
Bu nedenle oyunda yönetme isteği, çocuğun kendi etkinliğini hissetme ihtiyacıyla ilişkili olabilir.
Çocuk oyun içinde “Ben de belirleyebilirim” duygusunu yaşar.
Bu gelişimsel olarak değerlidir.
Ancak çocuk bu belirleme gücünü başkalarının alanını yok ederek kullanıyorsa, sosyal sınırların da öğrenilmesi gerekir.
Kontrol İhtiyacı Oyunda Nasıl Görünür?
Bazı çocuklar oyunu yalnızca kurmaz; oyunun her ayrıntısını kontrol etmek ister.
Kim nerede duracak?
Hangi oyuncak kimde olacak?
Hangi cümle söylenecek?
Kim ne zaman konuşacak?
Kim kazanacak?
Kim hangi role girecek?
Her şeyin kendi zihnindeki plana göre ilerlemesini ister.
Bu durum bazen kaygıyla ilişkilidir.
Çocuk belirsizliği taşımakta zorlanıyor olabilir. Arkadaşının farklı bir fikir getirmesi, oyunun beklenmedik biçimde değişmesi veya kendi planının bozulması ona fazla gelebilir.
Kontrol ederek rahatlar.
“Ben yönetirsem ne olacağını bilirim.”
“Ben karar verirsem oyun bozulmaz.”
“Arkadaşımın fikrine izin verirsem kontrolü kaybederim.”
“Her şey planladığım gibi olursa güvende hissederim.”
Bu durumda yetişkin yalnızca “Arkadaşlarını yönetme” demekle yetinmemelidir. Çocuğun kontrol ihtiyacının nereden geldiğini de anlamaya çalışmalıdır.
Ama bu anlama, sınırsız izin anlamına gelmez.
Oyunda Liderlik ile Baskınlık Arasındaki Fark Nedir?
Liderlik ve baskınlık birbirine benzeyebilir ama aynı değildir.
Lider çocuk oyunu başlatabilir, fikir sunabilir, arkadaşlarını organize edebilir. Ancak diğerlerinin varlığını da hesaba katar.
Baskın davranışta ise çocuk oyunu ortak bir alan gibi değil, kendi alanı gibi kullanır.
Liderlikte:
“Benim bir fikrim var, birlikte oynayalım.”
Baskınlıkta:
“Herkes benim dediğimi yapacak.”
Liderlikte çocuk arkadaşlarına rol açar.
Baskınlıkta çocuk arkadaşlarına rol dayatır.
Liderlikte oyun gelişir.
Baskınlıkta oyun bir süre sonra daralır.
Bu nedenle çocuğun oyun kuruculuğu desteklenirken, başkalarına alan bırakma becerisi de geliştirilmelidir.
Çocuk Arkadaşlarına Sürekli Rol Veriyorsa Ne Anlama Gelir?
Rol vermek sembolik oyunun doğal bir parçasıdır.
“Sen doktor ol.”
“Sen hasta ol.”
“Sen anne ol.”
“Sen kedi ol.”
“Sen müşteri ol.”
Bu tür rol dağılımları oyunu başlatabilir.
Ancak çocuk arkadaşının ne istediğini hiç sormadan sürekli rol veriyorsa, oyun tek taraflı hâle gelebilir.
Arkadaşının da kendi rolünü seçmeye hakkı vardır.
Öğretmen burada şöyle bir dil kullanabilir:
“Sen ona bir rol düşündün. Şimdi onun hangi rolü istediğini de soralım.”
“Bu oyunda herkes kendi rolünü seçebilir.”
“Sen doktor olmak istiyorsun. Arkadaşın ne olmak istiyor?”
Bu yaklaşım çocuğun oyun kurma fikrini reddetmez, ama ilişkiye karşılıklılık ekler.
Çocuk zamanla şunu öğrenir:
Ben rol önerebilirim; ama arkadaşım kabul etmek zorunda değildir.
Çocuk Neden Başkasının Fikrini Kabul Etmekte Zorlanır?
Başkasının fikrini kabul etmek, çocuğun kendi fikrinden vazgeçmesi anlamına gelebilir.
Küçük çocuk için bu her zaman kolay değildir.
Kendi zihninde bir oyun kurmuştur. Oyun onun içinde çok canlıdır. Arkadaşının başka bir önerisi geldiğinde çocuk bu canlı yapının bozulduğunu hissedebilir.
Örneğin çocuk “evcilik” oynuyordur. Arkadaşı “hayır, burası hastane olsun” der. Çocuk öfkelenir.
Çünkü onun dünyasında oyun çoktan kurulmuştur.
Bu durumda yetişkin iki fikri birleştirmeye yardımcı olabilir:
“Sen ev oyunu istiyorsun. Arkadaşın hastane oyunu istiyor. Evde hasta olan bir bebek olabilir mi?”
Bu tür köprüler esneklik gelişimini destekler.
Çocuğa “Her zaman arkadaşının dediğini yap” denmez. Ama kendi fikrinin tek fikir olmadığı gösterilir.
Oyunda Hep Yönetmek Arkadaş İlişkilerini Nasıl Etkiler?
Başlangıçta arkadaşlar yönetici çocuğun oyununa katılabilir. Çünkü oyun hazırdır, roller bellidir, ne yapılacağı açıktır.
Ancak zamanla çocuklar kendi fikirlerine yer bulamazsa oyundan uzaklaşabilir.
“Sen hep karar veriyorsun.”
“Ben öyle oynamak istemiyorum.”
“Ben başka rol istiyorum.”
“Seninle oynamayacağım.”
Bu noktada yönetmek isteyen çocuk şaşırabilir veya incinebilir.
Çünkü kendi açısından oyun kurmuştur. Arkadaşlarının neden rahatsız olduğunu anlamayabilir.
Yetişkin bu sosyal sonucu çocuğa suçlamadan gösterebilir:
“Arkadaşların da oyunda karar vermek istiyor.”
“Sen çok güzel bir oyun kurdun, ama oyunda onların da fikrine yer açmak gerekiyor.”
“Herkes sadece senin dediğini yaparsa oyun onlar için zor olabilir.”
Bu cümleler çocuğu utandırmadan, ilişkinin karşılıklı doğasını anlatır.
Oyunda Yönetmek Sosyal Beceri Eksikliği midir?
Bazen sosyal beceri gelişiminin henüz tamamlanmamış bir yönünü gösterir.
Çocuk oyun fikri üretmekte güçlü olabilir ama karşılıklılıkta zorlanabilir.
Yani oyunu başlatabilir ama sürdürebilmek için gereken sosyal esnekliği henüz yeterince kullanamayabilir.
Ortak oyun yalnızca fikir üretmek değildir.
Aynı zamanda:
- Dinlemek,
- Beklemek,
- Pazarlık etmek,
- Sırayla karar vermek,
- İtirazı taşımak,
- Kendi fikrini değiştirebilmek,
- Başkasının rolüne saygı duymak,
- Oyunu birlikte sürdürmek
demektir.
Çocuk bu becerileri oyun içinde öğrenir.
Bu nedenle öğretmen, çocuğun oyun kuruculuğunu bastırmadan sosyal becerilerini desteklemelidir.
Öğretmen Oyunda Yönetmek İsteyen Çocuğa Nasıl Yaklaşmalı?
Öğretmen önce oyunu gözlemlemelidir.
Çocuk oyunu yaratıcı biçimde mi kuruyor?
Arkadaşları onun oyunundan keyif alıyor mu?
Başkalarının fikrine yer açıyor mu?
İtiraz gelince ne oluyor?
Yönetme isteği çatışmaya mı dönüşüyor?
Hep aynı çocukları mı yönetiyor?
Bazı çocuklar oyundan dışlanıyor mu?
Ardından öğretmen müdahalesini buna göre düzenlemelidir.
Eğer oyun canlı ve ilişkisel ilerliyorsa öğretmen hemen müdahale etmek zorunda değildir.
Ama çocuk arkadaşlarına alan bırakmıyorsa, öğretmen oyuna karşılıklılık getirebilir:
“Şimdi senin fikrini duyduk. Bir de arkadaşının fikrini alalım.”
“Bu oyunda kararları sırayla verebilirsiniz.”
“Sen oyunu başlattın. Şimdi rol seçimini herkes kendisi yapsın.”
“Arkadaşın bu rolü istemiyor. Ona başka bir rol bulalım.”
Bu müdahaleler çocuğu susturmaz; oyunu ortaklaştırır.
Çocuğa “Arkadaşlarını Yönetme” Demek Yeterli mi?
Genellikle yeterli değildir.
“Arkadaşlarını yönetme” cümlesi çocuğa ne yapmaması gerektiğini söyler. Ama ne yapabileceğini öğretmez.
Daha işlevli olan, alternatif sosyal cümleler sunmaktır:
“Arkadaşına bu rolü isteyip istemediğini sorabilirsin.”
“Fikrini söyleyebilirsin ama karar birlikte verilecek.”
“Onun fikrini de oyuna ekleyebiliriz.”
“Senin sıran bitti, şimdi onun fikriyle oynayalım.”
“Birlikte karar vermek oyunu sürdürür.”
Çocuk yalnızca uyarıyla değil, modelle öğrenir.
Evde Sürekli Yöneten Çocuk Okulda da Aynı Davranır mı?
Her zaman değil.
Bazı çocuklar evde kardeşini, ebeveynini ya da oyuncakları çok yönetir ama okulda daha çekingen olabilir.
Bazıları ise evde de okulda da yönetici rol üstlenir.
Evde yetişkinler çocuğun oyununda sürekli onun istediğine uyuyorsa, çocuk akran oyununda da aynı beklentiye girebilir.
Ebeveynin zaman zaman çocuğun oyununa kendi fikrini eklemesi yararlı olabilir.
“Bu sefer ben de bir rol seçmek istiyorum.”
“Ben bu oyunda böyle yapmak istemiyorum.”
“Senin fikrini oynadık, şimdi benim fikrimi deneyelim.”
“Ben bu rolü istemiyorum, başka rol seçebilir miyim?”
Bu deneyim çocuğa oyun arkadaşının da ayrı bir isteği olduğunu gösterir.
Yetişkin çocuğun her talebine uyduğunda, çocuk karşılıklılık pratiği yapamaz.
Kardeşini Sürekli Yöneten Çocuk İçin Ne Yapılmalı?
Kardeş oyunlarında yönetme davranışı çok sık görülür.
Büyük çocuk küçük kardeşine rol verir, ne yapacağını söyler, oyuncakları düzenler ve oyunun akışını belirler.
Küçük kardeş bazen buna uyar, bazen itiraz eder, bazen oyundan çıkar.
Burada büyük çocuğu hemen suçlamak doğru değildir. Büyük çocuk oyun kuruyor olabilir. Ancak küçük kardeşin de oyun içinde özne olmasına alan açmak gerekir.
Ebeveyn şöyle diyebilir:
“Sen oyunu kurdun. Şimdi kardeşin de nasıl oynamak istediğini söyleyebilir.”
“Kardeşin bu rolü istemiyor. Başka bir rol bulalım.”
“Sen karar vermeyi seviyorsun. Ama oyunda iki kişi var.”
Bu cümleler hem büyük çocuğun oyun kuruculuğunu tanır hem küçük çocuğun alanını korur.
Yönetmek İsteyen Çocuğun Güç İhtiyacı Nasıl Anlaşılır?
Bazı çocuklar oyunda yöneterek güçlü hissetmek ister.
Günlük yaşamda kendisini küçük, etkisiz veya sürekli yönlendirilen biri gibi hissedebilir. Oyun içinde ise güçlü, belirleyen ve karar veren kişi olur.
Bu özellikle şu dönemlerde artabilir:
- Yeni kardeş doğumu,
- Okula başlama,
- Taşınma,
- Evde değişiklikler,
- Ayrılık deneyimleri,
- Hastalık sonrası,
- Çok fazla kural ve yönlendirme yaşanan dönemler,
- Çocuğun kendisini yetersiz hissettiği alanlar.
Oyun, çocuğun güç duygusunu denediği güvenli bir alan olabilir.
Ancak gücü yalnızca başkalarını yöneterek kullanıyorsa, daha sağlıklı güç deneyimleri sunulmalıdır.
Örneğin:
- Kendi alanını düzenleme,
- Evde küçük sorumluluk alma,
- Seçim yapma,
- Oyun fikri önerme,
- Grup içinde sırayla lider olma,
- Yardımcı rol üstlenme.
Çocuk “güçlü olmak” ile “herkesi yönetmek” arasındaki farkı deneyimle öğrenir.
Oyunda Yönetmek Kaygıyla İlgili Olabilir mi?
Evet.
Bazı çocuklar kaygılandığında kontrol ihtiyacı artar.
Belirsizliği azaltmak için oyunu yönetir. Herkesin ne yapacağını bilirse daha rahat hisseder. Oyunun kendi planına göre ilerlemesi onu sakinleştirir.
Arkadaşının beklenmedik fikri kaygısını artırabilir.
Bu durumda öğretmen veya aile çocuğa esnekliği küçük dozlarda sunmalıdır.
Bir anda “Bırak herkes istediğini yapsın” demek çocuğu zorlayabilir.
Daha küçük adımlar gerekir:
“Bu oyunda ilk kararı sen ver, ikinci kararı arkadaşın versin.”
“Sen doktor ol, arkadaşın kendi rolünü seçsin.”
“Bu tur senin planınla oynayalım, sonraki tur arkadaşının planını deneyelim.”
Bu yapı çocuğa kontrolün tamamen kaybolmadığını ama paylaşılabileceğini gösterir.
Oyunda Yönetmek ile Kuralları Değiştirmek Arasında Nasıl Bir İlişki Var?
Bu iki davranış birbirine yakındır ama aynı değildir.
Kuralları değiştiren çocuk, oyunun akışında yeni düzenlemeler yapar. Bu bazen kaybetmeye tahammül zorluğu, bazen yaratıcılık, bazen kontrol ihtiyacıdır.
Oyunda yöneten çocuk ise baştan itibaren oyunun sahibi olmak ister. Rolleri, kuralları, malzemeleri ve ilişkileri düzenler.
İki davranış bir arada da görülebilir.
Çocuk hem oyunu yönetir hem de istediği gibi gitmediğinde kuralları değiştirir.
Bu durumda yetişkinin odağı şu olmalıdır:
Çocuk oyunda başkalarına yer açabiliyor mu?
Çocuk oyunda kuralları değiştiriyor konusu, oyunda sınır ve esnekliğin nasıl geliştiğini anlamak açısından bu davranışla yakından ilişkilidir.
Oyunda Yönetmek Paylaşma Becerisiyle İlgili midir?
Evet.
Paylaşma yalnızca oyuncağı vermek değildir.
Oyun alanını paylaşmak, fikri paylaşmak, rolü paylaşmak ve karar hakkını paylaşmak da paylaşmanın parçalarıdır.
Çocuk oyunda hep yönetmek istiyorsa, belki oyuncaklarını paylaşabiliyordur ama oyunun kontrolünü paylaşmakta zorlanıyordur.
Bu da gelişimsel olarak önemli bir alandır.
“Benim oyunum” duygusundan “bizim oyunumuz” duygusuna geçmek zaman alır.
Çocuk oyuncağını paylaşmak istemiyor yazısında olduğu gibi, paylaşma becerisi önce sahiplik ve sınır duygusuyla, sonra da ilişki içinde esnemeyle gelişir.
Çocuk Hep Yönetiyorsa Arkadaşları Onu Dışlayabilir mi?
Evet, bu mümkündür.
Bir çocuk sürekli arkadaşlarını yönetiyor, onların fikirlerini reddediyor ve oyunu kendi istediği gibi sürdürüyor olabilir. Başlangıçta diğer çocuklar onun güçlü oyun kuruculuğuna katılır. Ancak zamanla yorulabilirler.
“Onunla oynamak istemiyorum, hep o karar veriyor.”
Bu durumda çocuğun sosyal deneyimi zorlaşabilir.
Öğretmen burada çocuğu etiketlememeli ama sosyal sonucu fark ettirmelidir:
“Arkadaşların oyunda kendi fikirlerine de yer olmasını istiyor.”
“Senin oyunun çok güçlü. Şimdi diğerlerinin de oyuna katkı yapmasına alan açalım.”
“Eğer herkesin fikri olursa oyun daha uzun sürebilir.”
Bu yaklaşım çocuğa hem güçlü yanını gösterir hem de gelişmesi gereken alanı açar.
Yetişkin Ne Zaman Müdahale Etmeli?
Yetişkin her yönetme davranışına müdahale etmek zorunda değildir.
Bazı oyunlarda çocuklar doğal olarak rol dağıtır ve akış kurar. Oyun canlı, karşılıklı ve keyifliyse yetişkin yalnızca gözlemleyebilir.
Müdahale gerektiren durumlar şunlardır:
- Çocuk diğer çocukların fikirlerine hiç izin vermiyorsa,
- Oyunda bir çocuk sürekli istemediği role zorlanıyorsa,
- Yönetme davranışı çatışmaya dönüşüyorsa,
- Bir çocuk oyundan dışlanıyorsa,
- Oyun tek kişinin kontrolünde daralıyorsa,
- Arkadaşlar rahatsızlık ifade ediyorsa,
- Çocuk itiraz karşısında yoğun öfke yaşıyorsa,
- Oyun artık ilişki değil komut verme alanına dönüşüyorsa.
Müdahale, çocuğu durdurmak için değil, oyunu yeniden ortaklaştırmak için yapılmalıdır.
Çocuk Yönetmeyi Seviyorsa Liderliği Nasıl Desteklenir?
Yönetmek isteyen çocukta güçlü bir liderlik potansiyeli olabilir.
Bu potansiyel bastırılmamalıdır. Ancak ilişkiyle birlikte gelişmelidir.
Çocuğa şu deneyimler sunulabilir:
- Sırayla lider olma,
- Grup oyununda görev dağıtma ama herkesin fikrini alma,
- Bir oyunun başlangıcını kurma,
- Arkadaşının önerisini oyuna ekleme,
- Küçük bir sorumluluk alma,
- Başkasına yardım etme,
- Ortak karar verme.
Liderlik, “herkes beni dinlesin” değil; “grubun birlikte hareket etmesine yardım edeyim” becerisidir.
Bu fark küçük yaşlardan itibaren oyun içinde gelişebilir.
Evde Hangi Oyunlar Yardımcı Olabilir?
Evde karşılıklılığı destekleyen oyunlar oynanabilir.
Örneğin:
Sırayla hikâye kurma
Bir cümleyi çocuk, bir cümleyi yetişkin ekler.
Sırayla lider olma
Bir tur çocuk oyunu yönetir, bir tur yetişkin.
Ortak yapı kurma
Bloklarla yapılacak şeye birlikte karar verilir.
Rol seçme oyunu
Herkes kendi rolünü seçer, kimse başkasına zorla rol vermez.
İki fikri birleştirme
Çocuğun fikri ve yetişkinin fikri aynı oyunda birleştirilir.
Bu oyunlar çocuğa yönetmenin yanında iş birliği yapmayı da öğretir.
Anaokulunda Yönetmek İsteyen Çocuk Nasıl Desteklenir?
Anaokulunda öğretmen şu yöntemleri kullanabilir:
- Çocuğun oyun kuruculuğunu fark etmek,
- Ona tamamen engel olmamak,
- Arkadaşlarının fikirlerini oyuna dahil etmek,
- Sırayla karar verme düzeni kurmak,
- Küçük grup oyunları planlamak,
- Yönetici rolünü dönüşümlü yapmak,
- Çocuğa “sorma” becerisini modellemek,
- Oyun çatışmalarını suçlamadan düzenlemek.
Öğretmen şöyle diyebilir:
“Senin oyunu başlatma fikrin çok güçlü. Şimdi oyuna arkadaşlarının fikirlerini de ekleyelim.”
Bu cümle çocuğu bastırmaz. Ama oyunun ortak bir alan olduğunu gösterir.
Nova Anaokulu’nda Oyunda Hep Yönetmek İsteyen Çocuk Nasıl Anlaşılır?
Nova Anaokulu’nda çocuğun oyunda hep yönetmek istemesi hemen “baskınlık” ya da “uyumsuzluk” olarak değerlendirilmez.
Öğretmen önce çocuğun oyunda ne yapmaya çalıştığını anlamaya çalışır.
Çocuk güçlü bir oyun fikri mi kuruyor?
Arkadaşlarına rol açıyor mu, yoksa rol dayatıyor mu?
Oyunu canlı tutuyor mu, yoksa daraltıyor mu?
Belirsizlik ona zor geldiği için mi kontrol ediyor?
Başkasının fikrine alan açabiliyor mu?
İtiraz geldiğinde ne yaşıyor?
Yönetme isteği arkadaş ilişkilerini nasıl etkiliyor?
Nova’da oyun, çocuğun iç dünyasını, sosyal becerilerini ve duygusal ihtiyaçlarını gösteren önemli bir alan olarak görülür.
Bu nedenle öğretmen çocuğun yönetme isteğini tamamen bastırmaz. Çünkü burada oyun kuruculuk, hayal gücü, liderlik ve düzenleme kapasitesi olabilir.
Ama çocuğun diğer çocukların alanını yok etmesine de izin verilmez.
Nova Anaokulu’nun çocuğa sunduğu önemli deneyimlerden biri şudur:
Fikrim güçlü olabilir; ama oyun ortaksa başkasının fikrine de yer açmam gerekir.
Bu yaklaşımda çocuk hem oyun kuruculuğunu korur hem de sosyal esnekliği öğrenir.
Nova’da Liderlik, Kontrol ve İlişki Nasıl Birlikte Düşünülür?
Nova’da liderlik yalnızca öne çıkmak olarak görülmez.
Bir çocuğun oyunu başlatması, rol vermesi, hikâye kurması ve arkadaşlarını organize etmesi değerli bir kapasitedir.
Ancak bu kapasitenin ilişki içinde olgunlaşması gerekir.
Çocuk sadece yönetirse arkadaşlarını kaybedebilir.
Sadece uyarsa kendi fikrini kaybedebilir.
Sağlıklı oyun, bu ikisinin arasında bir yer bulur.
Nova’da öğretmen çocuğa bu dengeyi oyun içinde deneyimletir.
“Senin fikrini duyduk.”
“Şimdi arkadaşının fikrini de alalım.”
“Bu oyunda kararları sırayla verebilirsiniz.”
“Bu rolü o istemiyor, başka bir yol bulalım.”
“İki fikri birleştirebiliriz.”
Bu cümleler çocuğa sosyal yaşamın en temel becerilerinden birini öğretir:
Ben varım; ama yalnız değilim.
Aileler Evde Nasıl Destek Olabilir?
Yönetme davranışını hemen kötülemeyin
Bu davranışın içinde oyun kuruculuk ve liderlik kapasitesi olabilir.
Her zaman çocuğun dediğini yapmayın
Oyunda yetişkinin de fikri ve sınırı olmalıdır.
Sırayla karar verme düzeni kurun
“Bu tur sen karar ver, sonraki tur ben.”
Arkadaşının fikrini sorma becerisini modelleyin
“Bu rolü istiyor musun diye sorabilirsin.”
Çocuğun fikrini kabul edin ama tek fikir yapmayın
“Senin fikrin bu. Bir de benimkini ekleyelim.”
Kaygıyı fark edin
Çocuk kontrolü kaybettiğinde çok zorlanıyorsa duygusunu adlandırın.
Kardeş oyunlarında küçük kardeşin alanını koruyun
Büyük çocuğun oyun kurmasına izin verin ama kardeşinin rolünü zorla belirlemesine izin vermeyin.
Liderliği olumlu yönde destekleyin
Yardım etme, sırayla yönetme, görev alma gibi alanlar açın.
Etiketlemeyin
“Baskın”, “kontrolcü”, “herkesi yönetiyorsun” gibi etiketlerden kaçının.
Öğretmenle iş birliği yapın
Okulda arkadaş ilişkilerine etkisini öğretmenden öğrenin.
Kullanılabilecek Cümleler
“Sen oyunu kurmak istiyorsun.”
“Fikrin güçlü, şimdi arkadaşının fikrini de duyalım.”
“Bu rolü ona vermek istiyorsun, ama o kabul etmek zorunda değil.”
“Bu tur sen karar verdin, sonraki tur arkadaşın karar verecek.”
“Oyun birlikte oynanıyorsa herkesin fikrine yer açmamız gerekir.”
“Kontrol sende olmayınca zorlanıyorsun gibi.”
“Yönetmek istiyorsun ama arkadaşların da oyunda olmak istiyor.”
“İki fikri birleştirebiliriz.”
Kaçınılması Gereken Cümleler
“Ne kadar baskınsın.”
“Kimse seninle oynamaz böyle.”
“Hep sen mi yöneteceksin?”
“Arkadaşlarına emir verme.”
“Sen çok kontrolcüsün.”
“Böyle yaparsan yalnız kalırsın.”
“Senin dediğin olmayacak işte.”
Bu cümleler çocuğun davranışını anlamasına yardımcı olmaz. Utanç, savunma ve öfkeyi artırabilir.
Ne Zaman Daha Yakından Değerlendirmek Gerekir?
Çocuğun oyunda yönetmek istemesi çoğu zaman gelişimsel olarak anlaşılabilir.
Ancak şu durumlarda daha yakından değerlendirme yararlı olabilir:
- Çocuk hiçbir şekilde başkasının fikrine alan açamıyorsa,
- Her oyunda yoğun kontrol ihtiyacı varsa,
- İtiraz edildiğinde çok yoğun öfke yaşıyorsa,
- Arkadaş ilişkileri bu nedenle sürekli bozuluyorsa,
- Çocuk oyunu yönetemediğinde tamamen dağılırsa,
- Evde ve okulda esneklik belirgin biçimde zayıfsa,
- Kural değişiklikleri ve yönetme davranışı kaygıyla birlikteyse,
- Çocuk sürekli diğer çocukları oyundan çıkarıyorsa,
- Oyun ortaklaşma değil komut verme alanına dönüşüyorsa,
- Öğretmen desteğine rağmen hiç esneme gelişmiyorsa.
Bu durumda davranış yalnızca “liderlik” ya da “baskınlık” olarak değil; çocuğun kaygı, sosyal beceri, esneklik ve duygusal düzenleme alanlarıyla birlikte değerlendirilmelidir.
Sonuç: Yönetmek İstemek Bazen Liderlik, Bazen Kontrol, Bazen de Güven Arayışıdır
Çocuk oyunda hep yönetmek istiyor dediğimizde, bunu tek bir anlama indirmek doğru değildir.
Bu davranışın içinde oyun kuruculuk, hayal gücü, liderlik ve düzenleme kapasitesi olabilir.
Aynı zamanda kontrol ihtiyacı, belirsizlik kaygısı, kaybetmeye tahammül zorluğu veya sosyal esneklik ihtiyacı da bulunabilir.
Yetişkinin görevi çocuğun güçlü oyun fikrini bastırmak değildir.
Ama oyunu yalnızca onun alanı hâline getirmesine de izin vermemektir.
Çocuk zamanla şunu öğrenmelidir:
Ben oyun kurabilirim.
Fikrim değerli olabilir.
Ama arkadaşımın fikri de değerlidir.
Rol önerebilirim ama dayatamam.
Liderlik etmek, herkesi yönetmek değildir.
Birlikte oyun kurmak, birlikte karar vermeyi gerektirir.
Bu öğrenme, kitapla ya da nasihatle değil; oyunun içinde, tekrar tekrar yaşanan ilişkisel deneyimlerle gelişir.
Nova Anaokulu’nun oyun, liderlik, sosyal esneklik ve arkadaş ilişkileri yaklaşımını daha yakından tanımak için bizimle iletişime geçebilirsiniz.
Sık Sorulan Sorular
Çocuk oyunda hep yönetmek istiyor ne anlama gelir?
Çocuk oyunda hep yönetmek istiyor olabilir çünkü güçlü bir oyun fikri kuruyor, liderlik deniyor, kontrol ihtiyacı yaşıyor veya belirsizlik karşısında oyunu kendi düzeninde tutmaya çalışıyor olabilir.
Oyunda arkadaşlarını yöneten çocuk baskın mıdır?
Her zaman değil. Bazı çocuklar yaratıcı oyun kurucudur. Ancak arkadaşlarının fikrine hiç alan açmıyorsa, rol dayatıyor ve itirazı taşıyamıyorsa sosyal esneklik desteğine ihtiyaç duyabilir.
Çocuğa “arkadaşlarını yönetme” demek doğru mu?
Tek başına yeterli değildir. Bunun yerine “Arkadaşına bu rolü isteyip istemediğini sorabilirsin” veya “Senin fikrini duyduk, şimdi onun fikrini de duyalım” gibi alternatif sosyal cümleler sunulmalıdır.
Oyunda liderlik nasıl desteklenir?
Çocuğun oyun kuruculuğu kabul edilmeli, ancak sırayla karar verme, başkasının fikrini alma ve rol dayatmama gibi beceriler oyun içinde desteklenmelidir.
Çocuk sürekli yönetmek istediğinde ne zaman destek alınmalı?
Bu davranış arkadaş ilişkilerini sürekli bozuyor, çocuk hiçbir şekilde esneyemiyor, itiraz edildiğinde yoğun öfke yaşıyor veya kontrol kaybında çok kaygılanıyorsa daha yakından değerlendirme yararlı olabilir.