Ebeveyn Çocuğun Yanında Duygularını Ne Kadar Göstermeli?

Bir ebeveyn kötü bir haber aldıktan sonra gözyaşlarını saklamaya çalışabilir. İşte zor bir gün geçirmişken çocuğuna neşeli görünmek için kendini zorlayabilir. Eşiyle yaşadığı bir anlaşmazlıktan sonra yüzündeki gerginliği fark eden çocuğa “Hiçbir şey yok” diyebilir. Bütün bunların arkasında çocuğu koruma isteği bulunabilir.

Başka bir ebeveyn ise çocukların hayatın bütün duygularını görmesi gerektiğini düşünerek üzüntüsünü, kaygısını veya öfkesini ayrıntılarıyla paylaşabilir. Çocuğa neden böyle hissettiğini anlatabilir, ondan kendisini anlamasını veya yanında kalmasını bekleyebilir.

Bu iki yaklaşımın arasında önemli bir alan vardır. Çocuğun yanında duyguları göstermek, duyguları bütünüyle saklamak ile yetişkinin bütün duygusal yükünü çocuğa açmak arasında bir denge gerektirir. Çocuğun bir yetişkini üzgün veya kaygılı görmesi tek başına zarar verici değildir. Belirleyici olan, duygunun nasıl yaşandığı, çocuğa nasıl açıklandığı ve duyguyu taşıma sorumluluğunun kimde kaldığıdır.

Çocuk ebeveynin duygularını zaten fark eder

Küçük çocuklar yetişkinlerin bütün sözcüklerini anlamayabilir; fakat ses tonundaki, yüz ifadesindeki, hareket hızındaki ve ilişkideki değişimi fark eder. Ebeveyn gerginken “Ben iyiyim” dediğinde çocuk çoğu zaman sözcükle bedensel mesaj arasındaki uyumsuzluğu hisseder.

Bu durumda çocuk farklı açıklamalar üretebilir:

• “Bir şey var ama bana söylenmiyor.”
• “Annem üzgünse ben bir şey yapmış olabilirim.”
• “Bu konu konuşulamayacak kadar tehlikeli.”
• “Hislerimi belli etmemek gerekiyor.”

Çocuğun her sessizliği böyle yorumlayacağı söylenemez. Ancak duyguyu sürekli inkâr etmek, çocuğun kendi algısına güvenmesini zorlaştırabilir. Kısa ve yaşa uygun bir açıklama çoğu zaman belirsizliği azaltır:

“Biraz üzgünüm. Senin yaptığın bir şeyden değil. Bir süre sonra daha iyi hissedeceğim.”

Bu cümle duyguyu saklamaz; fakat çocuğa çözmesi gereken bir sorun da vermez.

Ebeveyn duygusunu gösterdiğinde çocuk ne öğrenebilir?

Çocuklar duygular hakkında yalnızca kendilerine söylenenlerden değil, yetişkinlerin duygularıyla ne yaptığını izleyerek de öğrenir. Aile içindeki duygu ifadeleri, konuşmalar ve yetişkinlerin çocuğun duygularına verdiği yanıtlar; çocuğun duyguları anlamlandırma ve düzenleme biçimiyle ilişkilidir.

Ebeveyn kendi duygusunu yaşa uygun biçimde görünür kıldığında çocuk şunları deneyimleyebilir:

• Yetişkinler de üzülür, korkar ve öfkelenir.
• Bir duygu ortaya çıktığında ilişki sona ermez.
• Ağlamak utanılacak veya saklanacak bir durum değildir.
• Duygu ile zarar veren davranış aynı şey değildir.
• Zor bir his zaman içinde değişebilir.
• İnsan duygusunu adlandırabilir ve destek arayabilir.
• Bir anlaşmazlıktan sonra ilişki onarılabilir.

Örneğin ebeveyn sesini yükselttikten sonra “Çok gerildim ve bağırdım. Öfkelenebilirim ama sana böyle konuşmam doğru değildi. Biraz sakinleşip yeniden konuşacağım” dediğinde kusursuzluk göstermemiş olur. Bunun yerine sorumluluk alma ve onarım modeli sunar.

Duyguyu göstermek ile duygusal yük bırakmak arasındaki fark

Ebeveynin duygusu görünür olabilir; ancak bu duyguyu düzenleme görevi çocuğa ait değildir. Temel ayrım burada ortaya çıkar.

Çocuk ebeveynine sarılabilir, mendil getirebilir veya “Üzülme” diyebilir. Bu kendiliğinden şefkat kıymetlidir. Sorun, ebeveynin toparlanabilmesi için çocuğun bakımına ihtiyaç duyması ve bu rolün tekrarlayan bir ilişki düzenine dönüşmesidir.

Çocuğun yanında ağlamak yanlış mı?

Hayır. Ağlamak, duygunun bedensel ifadelerinden biridir. Çocuğun ebeveynini ağlarken görmesi, yetişkin hâlâ ilişki kurabiliyor ve çocuğa güven verebiliyorsa taşınabilir bir deneyim olabilir.

Çocuk “Neden ağlıyorsun?” diye sorduğunda açıklamanın ayrıntısı yaşına göre ayarlanabilir:

• “Anneanneni özledim. Özleyince bazen ağlarım.”
• “Bugün zor bir haber aldım. Biraz üzgünüm ama bununla ilgilenen yetişkinler var.”
• “Filmdeki sahne beni duygulandırdı. Bazen mutlu olduğumuzda da ağlayabiliriz.”

Çocuğa söylenebilecek üç temel güvence vardır:

1. Duygunun adı: “Üzgünüm” veya “Biraz kaygılıyım.”
2. Sorumluluğun yeri: “Bu senin yüzünden olmadı.”
3. Yetişkin kapasitesi: “Bununla ilgilenebilirim ve gerekirse başka bir yetişkinden yardım alabilirim.”

Ebeveynin o anda konuşamayacak kadar yoğun olması da mümkündür. “Şu anda anlatmakta zorlanıyorum. Güvendeyiz. Biraz sakinleşince konuşacağım” demek, sahte bir neşeden daha anlaşılır olabilir.

Öfke göstermek ile korkutmak aynı şey değildir

Çocuk ebeveyninin öfkelendiğini fark edebilir. Öfkeyi bütünüyle görünmez kılmak gerekmez. Ancak öfkenin ifade biçimi çocuğun güvenliği açısından belirleyicidir.

Sağlıklı sınırlar içinde ebeveyn:

• Sesini ve bedenini kontrol etmeye çalışır,
• Hakaret etmez ve aşağılamaz,
• Tehdit etmez,
• Eşyaya veya kişiye zarar vermez,
• Çocuktan kendi öfkesini yatıştırmasını beklemez,
• Gerekirse kısa bir ara verir,
• Sonrasında ne olduğunu yaşa uygun biçimde açıklar ve onarır.

“Şu anda çok öfkeliyim, sakin konuşabilmek için iki dakika bekleyeceğim” cümlesi duyguyu saklamaz. Aynı zamanda öfkenin davranışı yönetmek zorunda olmadığını gösterir.

Buna karşılık bağırmak, kapıları çarpmak, tehdit etmek veya evde korku yaratan bir gerilim oluşturmak “duygularımı dürüstçe gösteriyorum” diye açıklanamaz. Duygusal dürüstlük, davranışın sorumluluğunu ortadan kaldırmaz.

Kaygıyı paylaşırken nelere dikkat edilmeli?

Kaygılı ebeveyn bazen çocuğu hazırlamak amacıyla olası bütün riskleri anlatabilir. Sağlık, para, deprem, trafik veya okul güvenliği hakkında tekrar tekrar konuşabilir. Bilgi vermekle yetişkin kaygısını çocuğa aktarmak arasındaki sınır, anlatının işlevinde görülebilir.

Şu sorular yardımcı olabilir:

• Bu bilgiyi çocuğun güvenliği için mi veriyorum, kendi kaygımı azaltmak için mi?
• Çocuğun yaşına uygun, uygulayabileceği bir bilgi mi?
• Risk kadar yetişkinlerin aldığı önlemleri de anlatıyor muyum?
• Aynı güvenceyi defalarca vermesini çocuktan mı bekliyorum?
• Konuşma bittikten sonra çocuk günlük yaşamına dönebiliyor mu?

Örneğin “Deprem olursa bina kesin yıkılabilir, ne yapacağız bilmiyorum” ifadesi çocuğa yetişkinin çaresizliğini taşır. “Deprem ihtimaline karşı aile planımız var; okulun ve evin güvenlik adımlarını yetişkinler takip ediyor” cümlesi ise gerçekliği inkâr etmeden sorumluluğu yetişkinde tutar.

Ebeveyn her duygusunu çocukla paylaşmalı mı?

Hayır. Duyguların gerçek olması, hepsinin çocukla paylaşılması gerektiği anlamına gelmez. Ebeveynin de özel alanı vardır. Yetişkin ilişkisinin ayrıntıları, ekonomik sorunların tüm boyutu, aile üyeleri hakkındaki sert değerlendirmeler veya çocuğun değiştiremeyeceği karmaşık meseleler çocuk için uygun olmayabilir.

Çocuğun bilmesi gereken şeyle merak ettiği her ayrıntı aynı değildir. Yaşa uygun açıklama şu ölçütlerle kurulabilir:

• Çocuk bu bilgiyi neden öğreniyor?
• Bilgi onun günlük yaşamında neyi açıklayacak?
• Anlattığımız ayrıntıyı duygusal olarak taşıyabilir mi?
• Bilginin ardından kendisini sorumlu hissedebilir mi?
• Çocukla mı konuşuyoruz, yoksa bir yetişkin dinleyiciye mi ihtiyaç duyuyoruz?

Bir ebeveyn “Babanla boşanmayı düşünüyorum ama ona söyleme” dediğinde çocuğu yetişkin ilişkisinin sırrını taşımaya zorlar. “Annenle bazı konularda zorlanıyoruz. Bu yetişkinlerin çözmesi gereken bir mesele; seninle olan sevgimiz ve bakım sorumluluğumuz devam ediyor” ifadesi ise gerekli bilgiyi verirken çocuğu aracı yapmaz.

Duyguyu tamamen saklamak neden çözüm olmayabilir?

Bazı ebeveynler çocuklarının yanında güçlü görünmeleri gerektiğine inanır. Güçlü olmak, hiçbir duygunun görünmemesi şeklinde anlaşılırsa çocuk duyguların ilişkide yeri olmadığını öğrenebilir. Kendi üzüntüsünü veya korkusunu da saklama ihtiyacı duyabilir.

Duyguyu inkâr etmek ayrıca çocuğun algısını belirsizleştirebilir. Evde belirgin bir gerginlik varken “Her şey harika” denmesi, çocuğun hissettiğiyle duyduğu arasındaki farkı büyütür.

Buradaki çözüm yetişkinin bütün iç dünyasını açması değildir. Gerçeği çocuğun taşıyabileceği büyüklüğe çevirmektir:

“Bugün işte zorlandığım bir konu oldu. Biraz sessiz olabilirim. Seninle ilgili değil ve bununla ben ilgileneceğim.”

Bu açıklama hem gerçeği kabul eder hem sınır koyar.

Çocuk ebeveynin duygusundan sorumlu hissettiğinde ne görülür?

Tek bir davranış kesin bir sonuç göstermez. Ancak çocuk tekrar tekrar yetişkinin duygusunu izlemek zorunda kalıyorsa bazı örüntüler gelişebilir:

• Kendi oyununu bırakıp ebeveyni kontrol etme,
• Ebeveyn üzülmesin diye isteklerinden vazgeçme,
• Sürekli “İyi misin?” diye sorma,
• Evdeki gerilimi azaltmak için aşırı uyumlu davranma,
• Ebeveynler arasında mesaj taşıma,
• Bir ebeveyni korumak için diğerine karşı taraf tutma,
• Kendi duygusunu ifade ettiğinde yetişkinin çökeceğinden korkma,
• Ayrılma anlarında ebeveyni yalnız bırakmak istememe.

Bu belirtilerin her biri farklı nedenlerle ortaya çıkabilir. Hızlı bir psikolojik etiket koymak doğru değildir. Önemli olan ilişkinin düzenine bakmaktır: Çocuk zaman zaman şefkat mi gösteriyor, yoksa yetişkinin duygusal dengesini korumayı kendi görevi gibi mi yaşıyor?

Ebeveyn duygusunu nasıl paylaşabilir?

Her durum için kullanılabilecek tek bir cümle yoktur. Yine de dört adımlı bir çerçeve yardımcı olabilir.

1. Duyguyu kısa biçimde adlandırın

“Biraz üzgünüm”, “Gerildim” veya “Şu anda öfkeliyim” gibi basit bir cümle çoğu zaman yeterlidir.

2. Çocuğun sorumluluğunu kaldırın

“Bu senin yüzünden olmadı” veya “Bunu düzeltmek senin görevin değil” denebilir.

3. Yetişkin kapasitesini gösterin

“Biraz dinleneceğim”, “Bir arkadaşımla konuşacağım” veya “Bu konuyla ilgileniyoruz” gibi bir ifade, duygunun bir yetişkin tarafından taşındığını gösterir.

4. Çocuğun deneyimine dönün

“Beni böyle görünce sen ne düşündün?” diye sorulabilir. Çocuk konuşmak istemiyorsa zorlanmamalıdır. Amaç ebeveynin rahatlaması değil, çocuğun yaşadığı belirsizliği anlamaktır.

Onarım neden önemlidir?

Hiçbir ebeveyn duygularını her zaman ölçülü biçimde ifade edemez. Yorgunluk, stres veya kayıp dönemlerinde ses yükselebilir, çocuk gereğinden fazla ayrıntıya tanık olabilir veya ebeveyn bir süre ilişkiye kapanabilir. İlişkisel güven kusursuzluktan değil, kopmaların fark edilip onarılabilmesinden de beslenir.

Onarım şöyle başlayabilir:

“Dün çok gerildim ve seni korkutacak kadar yüksek sesle konuştum. Öfkeli olmam sana böyle davranmamı haklı çıkarmaz. Bu senin sorumluluğun değildi. Bugün bunu daha farklı yapmaya çalışacağım.”

Özür, çocuğun ebeveyni rahatlatmasını istemek değildir. “Beni affettin mi, artık üzülme” diyerek hızlı bir kapanış aramak yerine çocuğun tepkisine zaman tanımak gerekir.

Ne zaman destek düşünülmeli?

Ebeveynin yoğun kaygısı, çökkünlüğü, öfkesi veya tükenmişliği uzun süre devam ediyorsa mesele yalnızca çocuğa hangi cümlenin söyleneceği değildir. Yetişkinin kendisi için destek alması gerekebilir.

Şu durumlarda bir ruh sağlığı uzmanına veya uygun sağlık profesyoneline başvurmak düşünülebilir:

• Duygular günlük işlevleri ve bakım verme kapasitesini belirgin biçimde etkiliyorsa,
• Çocuk sık sık yetişkini sakinleştirmeye çalışıyorsa,
• Öfke korkutucu veya zarar verici davranışlara dönüşüyorsa,
• Ebeveyn çocuğu sırdaş ya da taraf olarak kullanmayı durdurmakta zorlanıyorsa,
• Çocuk ebeveynin durumuna ilişkin yoğun ve süreğen kaygı gösteriyorsa,
• Ailede kayıp, ayrılık, hastalık veya travmatik bir olay yaşandıysa.

Destek almak ebeveynin yetersiz olduğu anlamına gelmez. Çocuğun taşımaması gereken yükün yetişkin ilişkileri ve profesyonel destek içinde ele alınmasıdır.

Nova’da duygular nasıl ele alınır?

Nova Preschool’da çocuğun duygusunu ifade etmesini desteklerken yetişkinin düzenleyici sorumluluğunu koruruz. Çocuk öğretmeninin üzgün veya yorulmuş olabileceğini fark edebilir; ancak öğretmenin duygusunu düzeltmekle görevlendirilmez.

Çocukların duygularını hemen ortadan kaldırmak yerine, onları güvenli bir ilişki içinde taşıyabilmelerine eşlik ederiz. Bu yaklaşımın çocuk tarafını “Çocuk Üzüldüğünde Ne Yapılmalı?” yazımızda ayrıntılı biçimde ele alıyoruz. Çocuğun ve yetişkinin farklı tepki biçimlerini anlamak için çocuğun mizacı hakkındaki rehberimizi de inceleyebilirsiniz.

Oyun terapisti eşliği; öğretmenlerin çocukların duygusal tepkilerini, ilişkilerini ve günlük yaşamdaki düzenleme ihtiyaçlarını birlikte değerlendirmelerine katkı sağlar. Amaç, hiç kimsenin üzülmediği yapay bir ortam oluşturmak değil; duyguların ilişkiyi bozmadan yaşanabildiği güvenli bir kültür kurmaktır.

Sonuç: Duygu görünür olabilir, yük yetişkinde kalmalıdır

Çocuğun yanında duyguları göstermek tek başına doğru veya yanlış değildir. Çocuğun gördüğü şey yalnızca ebeveynin ağlaması, kaygılanması veya öfkelenmesi değildir. Duygunun nasıl taşındığını, davranışın sorumluluğunun alınıp alınmadığını ve ilişkinin yeniden kurulup kurulamadığını da görür.

Çocuğun yetişkinin her duygusundan korunması gerekmez. Fakat yetişkinin duygusal bakımını üstlenmesi de beklenemez. Ebeveyn duygusunu adlandırabilir, gerekli ölçüde açıklayabilir ve kendi desteğini yetişkin dünyasında arayabilir.

En güvenli mesaj şudur: “Benim duygularım gerçek. Onlarla ilgilenmek benim sorumluluğum. Sen benim çocuğumsun; beni taşımak zorunda değilsin.”

Sık Sorulan Sorular

Çocuğun yanında ağlamak ona zarar verir mi?

Ebeveyn ilişki kurmayı sürdürebiliyor, durumu yaşa uygun biçimde açıklıyor ve çocuğu kendisini sakinleştirmekle görevlendirmiyorsa ağlamak tek başına zarar verici değildir.

Çocuğa neden üzgün olduğumu anlatmalı mıyım?

Çocuğun fark ettiği değişimi açıklayacak kadar bilgi verilebilir. Yetişkin ilişkilerinin ayrıntıları veya çocuğun taşıyamayacağı sorunlar paylaşılmamalıdır.

Çocuğum beni ağlarken görünce çok kaygılanıyor. Ne yapmalıyım?

Duyguyu kısa biçimde adlandırın, onunla ilgili olmadığını ve durumla ilgilenebilecek yetişkinlerin bulunduğunu söyleyin. Kaygı uzun sürüyor veya günlük yaşamını etkiliyorsa uzman görüşü alınabilir.

Öfkelendiğimi çocuktan saklamalı mıyım?

Öfkeyi adlandırabilirsiniz; ancak bağırma, korkutma, tehdit ve zarar veren davranışların sorumluluğunu duyguya yükleyemezsiniz. Gerekirse ara verin ve sonrasında onarım yapın.

Çocuğum beni teselli etmek istediğinde bunu reddetmeli miyim?

Kendiliğinden gelen sarılmayı veya şefkati reddetmek gerekmez. Teşekkür edip “Bununla ben ilgileneceğim, sen oyununa dönebilirsin” diyerek rol sınırını koruyabilirsiniz.

Ebeveynin duygusunu göstermesi çocuğa duygu düzenlemeyi öğretir mi?

Çocuklar yetişkinlerin duygularını nasıl adlandırdığını, düzenlediğini ve onardığını gözlemleyerek öğrenebilir. Ancak tek bir davranıştan çok, zaman içindeki ilişki örüntüsü önemlidir.

Kaynaklar

1. HealthyChildren: Everyday Ways to Talk About Mental Health
2. HealthyChildren: Grief and Loss in Childhood
3. ZERO TO THREE: Your Calm Is Their Calm
4. Harvard Center on the Developing Child: Children’s Emotional Development
5. Morris ve arkadaşları: The Role of the Family Context in the Development of Emotion Regulation
6. Eisenberg ve arkadaşları: Parental Socialization of Emotion